Tội ác và Hình phạt ra đời trong bối cảnh nước Nga cuối thế kỷ 19 (vốn vẫn trong một chế độ quân chủ chuyên chế xưa cũ) đang dần thịnh hành những chủ nghĩa và học thuyết mới. Xã hội Nga lúc bấy giờ, đối diện với những làn sóng tri thức quá sức khác lạ này (nhất là đối với giới trẻ) cũng đang dần không còn xem trọng đức tin, thứ vốn là căn nguyên, nền tảng của đạo đức.
Dostoevsky, một nhà văn nghèo đã trải qua những khoảnh khắc cận kề cái chết (tưởng như đã bị hành hình nhưng lại được tha vào phút chót), nhiều năm lưu đày ở Siberia, bằng những trăn trở/hoài nghi về sự cứu rỗi của Chúa trước nỗi thống khổ của con người, ông viết nên một tác phẩm đầy sự dằn xé trong nội tâm của tên sát nhân trẻ tuổi nóng tính là Raskolnikov. Lối kể chuyện của ông tập trung rất sâu vào mô tả tâm lý nhân vật từ những chi tiết nhỏ nhặt nhất, điều này khiến cho tác phẩm có những trường đoạn, câu thoại dài mà đôi lúc khó lòng chịu nổi. Song, mô tả một cách chi tiết ở đây không có nghĩa là không còn gì ẩn giấu đằng sau những câu chữ đó. Tội ác và Hình phạt phức tạp đến mức mà ta có vô vàn cách để bàn về nó, có vô vàn cách mổ xẻ phân nghĩa khác nhau. Nhưng đều tựu chung về một điểm ở cuối cuốn tiểu thuyết, chính là sự "hồi sinh" đầy phép màu của Raskolnikov.
Thật dễ dàng để nhận thấy cuốn tiểu thuyết bị quá mất đối xứng trong cách bố trí thời lượng ở hai giai đoạn trước và sau khi Raskolnikov bị lưu đày tới Siberia để chịu tội cho hành vi giết người. Trước khi bị lưu đày (tức chịu phạt), ta như được len lỏi vào từng ngóc ngách trong ý nghĩ của Raskolnikov, hầu như cả cuốn tiểu thuyết chỉ là để mô tả từng ngày một trong hơn ba mươi ngày sau vụ mưu sát. Sau khi bị lưu đày, Dostoevsky tách ta ra khỏi cuộc đời của nhân vật, nửa năm trời chỉ được kể lại trong vòng vỏn vẹn vài chục trang. Chênh lệch đó nhằm để nhấn mạnh sự khác biệt giữa trước và sau hình phạt, trước và sau "cái chết" của chính cậu (thập tự giá).
Ta theo chân chàng thanh niên Raskolnikov tầm đầu độ tuổi đôi mươi, cựu sinh viên ngành Luật học ở Petersburg, Raskolnikov có trí tuệ đầy tiềm năng, nhưng cậu ta lại được xây dựng là một tài năng trẻ mang trong mình mong muốn thể hiện bản thân quá mãnh liệt. Chàng thanh niên này từng viết một bài báo ngắn gửi tòa soạn thể hiện quan điểm của mình về thế giới (đương nhiên là chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa duy lý). Đại khái trong bài báo (và trong quan điểm của cậu), thế giới này chia làm hai loại người, một là loại tầm thường (chiếm đại đa số nhân loại, là nguyên liệu chính của thế giới) và hai là loại phi thường (chiếm rất ít trong nhân loại, có thể nói là ngàn năm mới có); loại bình thường thì chỉ mãi sống như vậy thôi (như lũ sâu bọ chỉ biết vâng lời), còn loại phi thường mới sẽ là những kẻ tìm tòi ra cái ý tưởng mới, ý tưởng vĩ đại (đơn cử như Napoleon, ông đã giết chết hàng triệu sinh mệnh nhưng vẫn được người đời ca tụng nhờ chiến công khai mở tài ba của mình...); mà để làm nên những thứ vĩ đại, phạm tội hay những sự hi sinh nhỏ nhoi hơn thì chẳng đáng để kể. Đây cũng là tư tưởng chủ đạo trong tâm lý của Raskolnikov, bởi ta thấy cậu ta vẫn luôn ôm "lý tưởng" đó mà hổ thẹn với bản thân cho tới tận những giây phút gần chót. Mạch truyện chính kể quá trình Raskolnikov lên kế hoạch giết bà chủ tiệm cầm đồ, thực hiện cuộc mưu sát, để đại đa phần câu chuyện sau đó là nỗi dằn vặt, tự hủy hoại và cô đơn tột cùng của Raskolnikov. Hình ảnh vụn vặt diễn ra trong đêm giết người lần lượt, không dự báo, cứ quay lại rồi quay lại trong những diễn biến phía sau câu chuyện. Những hình tượng cũng biến đổi, từ từng để ám chỉ một thứ, sau này vẫn được dùng để ám chỉ một thứ khác trái ngược hẳn.
Những nhân vật trong tác phẩm, vừa là đối lập, cũng có thể vừa như là phiên bản khác của nhân vật chính. Nhiều điểm giống nhau không thể chối bỏ, còn hoặc là không có một điểm nào giống, mối tương quan đầy thú vị giữa các nhân vật và Raskolnikov đưa ra điềm báo, khả năng đã có thể xảy ra, hoặc có thể sẽ xảy ra với số phận của Raskolnikov.
Giả như Sonya, một cô gái hành nghề mại dâm (phải gánh thẻ vàng) để nuôi sống bầy em đang đói cùng người cha nghiện rượu. Cô là đối trọng trái ngược lại với Raskolnikov. Dù có điểm chung là đều phạm phải tội lỗi, nhưng khác biệt lớn nhất là nằm ở việc cô phạm tội vì người khác, và sẽ tiếp tục ôm lấy tội lỗi vì người khác. Sonya vô hại đến mức Raskolnikov có nói ra sự thật rằng mình là kẻ sát nhân đi chăng nữa, cậu ta vẫn biết cô sẽ không phán xét cậu. Lối thoát của bộ truyện xuất hiện lần đầu tiên trong buổi đêm gặp gỡ giữa hai người sau cái chết bất ngờ của cha Sonya, dù tìm cách hành hạ tinh thần Sonya đủ đường, Raskolnikov vẫn gần như là xin cô đọc cho cậu ta nghe câu chuyện về sự phục sinh của Lozenro.
Giả như Dunia, cô em gái có lòng kiêu hãnh rất lớn giống hệt như Raskolnikov. Một cô gái tiết hạnh, học thức và xinh đẹp. Điểm khác nhau lớn nhất giữa hai người là cách hành xử khi bị dồn vào con đường buộc phải phạm tội: Trong đêm khi sắp sửa bị Svidrigailov làm nhục, dù đã cầm trong tay khẩu súng, Dunia vẫn quyết định buông súng xuống và chỉ cầu xin được tha, chỉ đơn giản là vì Dunia không thể giết người (không thể phạm tội). Cô được xây dựng là một người có nền tảng đạo đức vững vàng trước rất nhiều cám dỗ của thế giới (tiền tài, địa vị, tri thức mới).
Giả như điều tra viên Pofiry. Với ba cuộc đối thoại đầy căng thẳng (và vô cùng nổi tiếng) của ông với Raskolnikov, dễ dàng nhận ra ông là nhân vật đối lập hoàn toàn với Raskolnikov. Ông tỉnh táo, gian xảo, và sẽ không bao giờ phạm phải tội lỗi (dù ông không phải người tốt). Ở cuộc đối thoại đầu tiên, ông thăm dò học thuyết và khiến Raskolnikov phải một lần nữa nhìn vào sự thật rằng cậu ta không thể là người phi thường. Ở cuộc đối thoại (siêu căng) thứ hai, ông gần như cố ám chỉ, buộc tội Raskolnikov, đẩy tinh thần (vốn vừa mới khỏi sốt) của cậu ta tới giới hạn mà chỉ cần cậu ta thiếu may mắn một chút nữa thôi, Pofiry đã được như ý nguyện. Ở cuộc đối thoại sau cùng, khi mà không còn cơ hội nào để tìm bằng chứng cũng như buộc tội Raskolnikov nữa, ta mới được nhìn thấy toàn cảnh mọi việc qua góc nhìn của ngài điều tra viên, cuộc đối thoại đầy chân thành và cảm động giữa Pofiry và Raskolnikov gần như đưa ta thoát ra khỏi tâm trí bí bách tột cùng của Raskolnikov, để có thể nhìn rõ hơn ở góc độ bên ngoài. Rằng cậu ta hẳn đã phải đau khổ như thế nào khi đứng sau cánh cửa khóa chốt (lúc xém thì bị bắt quả tang) cùng hai cái xác chết; cậu đã tự hành hạ bản thân ra sao, mê sảng như thế nào, lộ liễu, nóng tính và cô độc biết bao nhiêu. Rồi sau cùng, câu kết luận cho nguyên nhân (Raskolnikov giết người) mà Pofiry đưa ra chỉ đơn thuần là do không tỉnh táo, do ở trong phòng quá lâu, do thiếu không khí.
Đối trọng không thể không kể đến của Raskolnikov là Svidrigailov. Thoạt tiên ta sẽ nghĩ đây là một nhân vật thứ yếu. Ông ta là một lão già dê, ham mê sắc dục. Thế mà càng về sau, những điểm tương quan đáng ngờ giữa ông ta và Raskolnikov dần lộ diện. Nếu nói về cái nhìn của mọi người xung quanh: Raskolnikov là kiểu người mà dù cho có nói ra tội ác của mình thì phản ứng của những người thân cận sẽ là khó tin, khó chấp nhận; ngược lại Svidrigailov là loại người mà dù có chối đây chối đẩy tội lỗi thì người ta vẫn cứ gán cho. Nếu nói về bản thân sau khi phạm tội: Raskolnikov là kiểu người không ngừng nhìn lại rồi thấy hổ thẹn với bản thân vì đã cắn rứt lương tâm (cắn rứt lương tâm đồng nghĩa với việc không phải người phi thường), ngược lại Svidrigailov là loại người sẽ không bao giờ nhìn lại tội lỗi của mình. Chi tiết thể hiện rõ nhất mối quan hệ tương quan giữa hai người có lẽ nằm ở cái đêm sau chiều mà ông cùng Raskolnikov gặp lại nhau (cái đêm ông đã dụ dỗ thành công và có ý định hãm hại Dunia): Đều lang thang vô định quanh phố, đều có ý định tự tử, song chỉ duy nhất một mình Svidrigailov chết; sự tha hóa không thể cứu vãn của đạo đức bên trong ông cùng sự căm ghét của người đời dành cho ông (hầu như chẳng có ai yêu ông vô điều kiện) đã đẩy ông ta rơi vào con đường vĩnh viễn không cứu rỗi.
Nói về chính nhân vật Raskolnikov, nếu trước kia là một con người tốt bụng, giàu lòng trắc ẩn, sẵn sàng lao vào đám cháy cứu trẻ con, sẵn sàng bên cạnh chăm sóc vị hôn thê xấu xí bệnh tật... thì sau cái chết của vị hôn thê, khi tình thế thay đổi, không còn nhận được sự ưu ái của bà chủ trọ, cậu ta dần lâm vào cảnh thiếu thốn, và bắt đầu tỏ ý căm ghét/cáu kỉnh với mọi người xung quanh. Sách vở bán hết, không còn tới trường, không có cái ăn cái uống, căn phòng trọ chỉ rộng cỡ cái tủ đồ, đựng vừa khít một chiếc giường và một chiếc đi-văng, không buồn thắp đèn lên, trong căn buồng ngột ngạt đó, suốt ngày Raskolnikov chỉ nằm dài ra giường mà chẳng làm gì (kể cả ăn uống). Bầu không khí ngột thở bóp nghẹt tư duy cậu, cậu chỉ mãi tơ tưởng tới học thuyết của bản thân cùng ý định xấu nhen nhóm mà cậu vẫn nghĩ sẽ chẳng bao giờ thành hiện thực (ý định giết bà chủ tiệm cầm đồ). Rồi sau đêm mưu sát đầy ám ảnh đối với chính bản thân cậu, Raskolnikov chỉ mãi nghĩ về việc bản thân mình tầm thường ra sao, đê hèn như thế nào vì cắn rứt lương tâm bởi một chuyện đáng nhẽ phải là cỏn con so với những thứ to lớn mà cậu nghĩ mình sẽ đạt được. Cơn sốt miên man kéo dài từ tận trước cuộc mưu sát tới mãi về sau cứ dày vò cậu, nỗi cô độc không thể chia sẻ sự thống khổ tội lỗi của mình với bất kỳ ai, khoảnh khắc Raskolnikov chạm tới giới hạn mà phải thổ lộ, cầu xin được nghe câu chuyện phục sinh từ Sonya đã mở ra một lối thoát cho chính cậu. Nhưng Raskolnikov vẫn không dễ dàng được cứu rỗi như vậy, bởi lẽ cậu ta vẫn hoài không chung sống nổi với bản tính "tầm thường đê hèn" của bản thân. Thế rồi thời khắc đứng trước cây cầu bắc ngang sông (với ý định tự tử), cậu mới học được rằng giờ đây cậu chẳng còn có thể làm gì để gạt đi sự hèn hạ vốn đã là bản tính của mình (mà sau này kể lại thì Dunia hay Sonya luôn một mực bảo là do cậu muốn can đảm sống tiếp).
Những giấc mơ trải dài toàn bộ tác phẩm một cách đầy hàm ý, chân thực và đủ thuyết phục. Ví như Svidrigailov, giấc mơ của ông ta về đám tang (bà vợ), nhưng trong cổ quan tài lại là một cô gái (hẳn là câm điếc) độ tuổi mười bốn, hay giấc mơ về đứa con nít năm tuổi có nụ cười quỷ quyệt chẳng thua bất kỳ gái hành nghề mại dâm nào, đều tố cáo rõ ràng những tội ác mà ông ta đó giờ một mực luôn miệng chối là tin đồn. Ví như bốn giấc mơ ở bốn giai đoạn khác nhau của Raskolnikov: trước vụ mưu sát là giấc mơ về con ngựa già bị đánh toát cả máu gồng gánh xe đẩy chở đầy người, ngay đêm sau vụ mưu sát là giấc mơ về bà chủ trọ bị viên thanh tra đánh dã man ngoài cửa buồng, lúc nhận ra bản thân mình thuộc loại thứ nhất trong học thuyết (loại tầm thường) là giấc mơ về sự cười nhạo của bà chủ tiệm cầm đồ trong đêm mưu sát, và cuối cùng là giấc mơ về đại dịch khi cậu ta đang sốt trong quá trình lưu đày ở Siberia. Hình tượng con ngựa có thể biến đổi từ Sonya, chuyển sang bà chủ tiệm cầm đồ hoặc cô em của bà ta một cách quái dị, rồi vẫn có thể ám chỉ cả Raskolnikov. Những chi tiết nhỏ nhặt trong đêm mưu sát như chốt cửa bật mở, cây rìu bổ ngay giữa sọ, người em đưa tay ra chống đỡ trông như đứa trẻ con tội nghiệp, cố tình được cài cắm để xuất hiện trở lại giữa hình thái đã bị biến đổi ngoài đời thực, dẫn tới điều tất yếu là Raskolnikov mơ bị nạn nhân cười nhạo khi phát hiện "cơn sốt lương tri" của bản thân. Cả ba giấc mơ trước hình phạt của Raskolnikov thể hiện nỗi dày vò tột cùng đối với sự trỗi dậy của lương tri cốt là để dẫn tới giấc mơ cuối cùng sau hình phạt - sự phục sinh của lương tri. Giấc mơ về đại dịch (ngày nhân loại tuyệt diệt) gần như là tiếng nói chính của tác phẩm về một xã hội bị xâm lấn bởi những học thuyết, tri thức mới mà đánh mất đi bản chất, nền tảng đạo đức vốn có: chủ nghĩa duy lý lên ngôi, con người ta có đủ lý lẽ để hợp thức hóa tội ác thành hành động hợp lí thì tự nhiên giá trị đạo đức cũng đi xuống và dần dần biến mất, một xã hội nơi đạo đức mất đi bản chất vốn có, con người luôn có đủ lý lẽ để tiêu diệt lẫn nhau vì lợi ích bản thân (vị lợi). Giấc mơ cuối truyện này là một phản bác mạnh mẽ chống lại học thuyết đầu truyện của Raskolnikov.
Nhìn lại tổng thể, rõ ràng Tội ác và Hình phạt đi theo một con đường có trình tự riêng, chịu ảnh hưởng trực tiếp từ Chính thống giáo Nga: Raskolnikov phạm phải tội lỗi; cắn rứt lương tâm; ném trải nỗi cô đơn, thống khổ; chấp nhận ôm lấy nỗi đau và sự hèn hạ của chính mình sau khi đối diện cái chết; rồi thập tự giá (giết chết chính mình) bằng cách thú nhận tội ác và chịu hình phạt; sau một trận sốt kéo dài cùng giấc mơ về đại dịch thế giới (vốn đánh dấu sự chuyển đổi tư tưởng, suy nghĩ), Raskolnikov đã phục sinh một cách đầy kỳ diệu ở cuối bộ truyện. Sự cứu rỗi tới từ tình yêu vô điều kiện của Sonya, Dunia và mẹ Raskolnikov, từ sự ủng hộ trung thành của người bạn Razumikhin, từ lòng tin vào lương tri còn sót lại của Pofiry,... là thứ trao cho cậu ta cuộc sống mới. Thượng Đế một lần nữa trao cho Raskolnikov cả cuộc sống mới với cái cốt lõi (là lương tri) không bao giờ nên để mất đi giữa dòng chảy đầy biến động và chuyển mình của thời đại.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét